Coğrafiya

Dag adlari. Azərbaycanın dağları. Azərbaycanın ən yüksək zirvəsi.

Dağlar ətraf ərazilərə nisbətən daha yüksəkdə yerləşən relyef formasıdır.  Dağlar 600 metrdən yüksəkdir.  Təpələrdən daha hündür və sıldırımdırlar.  Dağların əksəriyyəti yerin tektonik plitələrinin yavaş və kütləvi hərəkətləri nəticəsində əmələ gəldiyi halda, bəziləri eroziya və vulkanik fəaliyyət nəticəsində əmələ gəlmişdir.

Dünyanın ən hündür dağları Asiyada, ən geniş dağları isə Atlantik okeanındadır.  Bəli, düz eşitdiniz, Atlantik Okeanı. Onun ən yüksək nöqtələrinin bəzilərinin okeanın dibində olduğunu öyrəndikdə təəccüblənməlisiniz.

Dağlar Haqqında Ümumi Məlumat

Dağlar yüksəkliklərinə görə müxtəlif iqlim şəraitini təmsil edir.  Məsələn, hündür bir dağda, dibdəki şərait yuxarıdakılardan fərqlidir.  Dağ bazası ilə müqayisədə yuxarı hissə daha soyuq və qarla örtülmüş ola bilər.  Həmçinin dağın zirvəsində daha az oksigen və günəş şüalarına qarşı daha az qorunma var.  Dağların kənarındakı meşələrə dağ meşələri deyilir.

Dünyanın ən böyük çaylarının çoxu dağlardan qidalanır.  Bir çox dağlarda buzlaqların əriməsi nəticəsində əmələ gələn buzlaq gölləri var.  Ancaq bütün dağlarda bitki örtüyü olmur.  Bitki örtüyü olmayan çoxlu quru dağlar var.

Dağ növləri və formalaşması

Yüksələn relyef forması zirvəyə malik və tərəfləri maili olduqda dağ kimi təyin olunur.  Dağ əsasən torpaq və qaya materiallarından ibarətdir.  Dağ əmələ gəlməsinə gəlincə, yerin ən xarici təbəqəsi və ya yer qabığı altı tektonik plitədən ibarətdir.  İki tektonik zona hərəkət etdikdə və ya bir-biri ilə toqquşduqda, böyük torpaqlar yüksəlir və dağların əmələ gəlməsinə səbəb olur.

Qırışıq dağlar

Bu dağ tipi dünyada ən çox yayılmış relyef formasıdır.  Yaranması zamanı iki tektonik zona toqquşur və yaxın zoma sərhəddində bükülür.  Bu proses çox vaxt minlərlə kilometrə qədər uzanan dağların əmələ gəlməsi ilə nəticələnir.  Ən möhtəşəm dağ silsilələrindən biri olan Himalay dağları Avrasiya və Hindistan plitələrinin toqquşmasından sonra belə yaranıb.  Zonalar bir-birinə doğru irəliləməyə davam etdikcə, boşluqlar durmadan artır, bu proses bəzən bölgədə zəlzələlərə səbəb ola bilir.

Vulkanik dağlar

Vulkanik dağlar termini dağın vulkanlardan əmələ gəldiyini göstərir.  Bir tektonik pillə digərinin altına düşdükdə maqma səthə itələyir.  Lava səthə qalxdıqdan sonra tədricən dağa çevrilir.  Dağ;  O, lava, yığın və qayalardan ibarətdir.  Vulkanik dağlara misal olaraq;  Yaponiyada Fuji dağı, Avropada Etna dağını deyə bilərik.

Faylı Dağları

Blok dağlar yer qabığındakı çatlar nəticəsində yaranır.  Çatışmalar süxurların bir-birinin ardınca hərəkət etməsinə imkan verir;  Bu proses rifting kimi tanınır.  Bir tərəfdəki süxurlar digərlərinə nisbətən daha yüksəkdir və digər qaya blokları düşmə zonalarını meydana gətirmək üçün düşdüyü üçün dağı əmələ gətirir.  Faylı dağları isə yuxarı və ya aşağı hərəkət edən və ya üst-üstə yığılan seqmentlərə bölünür.  Dağların maili arxa üzündən fərqli olaraq sıldırım ön tərəfi ilə xarakterizə olunur.  Faylı dağlarının diqqətəlayiq nümunəsi, eni 80 km və uzunluğu 650 km olan Sierra Nevadadır.

Yayla dağlar

Yayla dağları eroziya fəaliyyəti nəticəsində əmələ gələn yalançı dağlardır.  Belə dağların salınmasında su obyektləri (çaylar və çaylar) mühüm rol oynayır.  Mövcud yaylaları bir neçə il kəsib kəsib, hündür dağların əmələ gəlməsinə səbəb olublar.  Yüksək dağa nümunə Nyu Yorkdakı Catskill dağıdır.

Dağlar Haqqında 15 Maraqlı Faktlar

Bəzi dağlar yerin sıxılmasından, bəziləri isə lavanın donması nəticəsində əmələ gəlir.

 Vulkanlardan axan lavanın mənbəyi maqmadır.

Asiya qitəsinin yüzdə 54-ü, Şimali Amerikanın yüzdə 36-sı, Avropanın yüzdə 25-i, Cənubi Amerikanın yüzdə 22-si, Avstraliyanın yüzdə 17-si və Afrikanın yüzdə 3-ü dağlıqdır.

 Dağlıq ərazilər dünyadakı quru kütləsinin 24 faizini təşkil edir.

Yer üzündə nəinki dağlar yoxdur, Günəş sistemindəki ən yüksək dağ Marsda 25 km hündürlüyü olan Olimp Monsdur, həmçinin Venerada 3 km hündürlüyündə Gila dağları və Ayda 8 km hündürlüyü olan dağlar da var.

Dünyanın ən hündür dağları Himalay dağları və ən yüksək zirvəsi 8,85 km yüksəklikdə olan Everest dağıdır. Əhalinin 10%-i dağlıq ərazilərdə yaşayır.

Çayların əksəriyyəti dağlardan qidalanır, əhalinin yarıdan çoxu su üçün dağlardan asılıdır. Dağların yuxarı hissələrinin daim buzlu və çox soyuq olmasının səbəbi onların atmosferin soyuq təbəqəsinə yaxın olmasıdır.  ‘Dağ’ sözünün mənşəyi Çin dilindəki ‘tai’ sözünə əsaslanır, ilk dəfə türkcəyə ‘tag’ olaraq daxil olmuş və zaman keçdikcə indiki adını almışdır.

Yaylalara düz zirvəli yüksəkliklər deyilir.  Əgər hündürlüyün zirvəsi düzdürsə, ona “dağ” deyil, “dağlıq” deyilir. Dağları öyrənən elm sahəsi Oroqrafiyadır.  Geologiya onların daxili strukturlarını araşdırır.

 Dünyada 8 min metrdən yüksək olan cəmi 14 yüksəklik var, Bu yüksəkliklər Çin və Nepalda Himalay dağlarında, Çin və Pakistanda isə Qarakoram dağlarındadır.

 Edmund Hillary və Sherpa Tenzing ilk dəfə 1953-cü ildə dünyanın ən yüksək zirvəsi olan Everesti fəth etdilər.

Məşhur dag adlari

Dünyamızın ən təsirli  dağları aşağıdakılardır :

1. Fuji dağı, Yaponiya

Fuji dağı Yaponiyanın simvollarından biri hesab olunur.  3766 metr hündürlüyündə olan dağ ölkənin ən yüksək relyef formasıdır.  Gözəllik və harmoniya rəmzi kimi adlandırılan dağ əsrlər boyu yapon xalqının ibadət yeri olub.

2. Everest dağı, Çin-Nepal

Çin və Nepal sərhədi arasında yerləşən Everest dağının hündürlüyü 8848 metrdir.  Nepal üzərində dırmaşmaq üçün ən asan olan dağda Britaniya Hindistan müstəmləkə administrasiyasının kadastr baş direktoru Corc Everestin adı var.  Everest 19-cu əsrdən bəri dünyanın ən hündür zirvəsi kimi tanınır.

3. Kilimancaro, Tanzaniya

Afrika qitəsinin ən hündür dağı olan Kilimancaro dağı UNESCO-nun Ümumdünya Təbii İrs Siyahısındadır.  Ekvatordan 340 km cənubda yerləşən dağ Tanzaniya sərhədlərindədir.  5895 metr hündürlüyündəki dağ endemik bitki növləri və möhtəşəm təbiəti ilə ziyarətçiləri valeh edir.

4. Vezuvi dağı, İtaliya

İtaliyanın cənubunda, Neapol şəhəri yaxınlığında yerləşən Vezuvi dağı Avropada son yüz ildə aktiv olan yeganə vulkan kimi tanınır.  79-cu ildə püskürməsi ilə Pompey, Herkulaneum və Stabia şəhərlərini xəritədən silən vulkan tarixdə Spartakın başlatdığı üsyanın baş verdiyi yer kimi də tanınır.  Dağın dənizdən hündürlüyü 1281 metrdir.

5. Olimp dağı, Yunanıstan

Yunanıstanın ən yüksək dağı Olimp dağı paytaxt Afinadan 263 km məsafədədir.  Dəniz səviyyəsindən 2917 metr yüksəkliyə çatan dağ Qədim Yunan inanc sistemində müqəddəs adlanır.  Yunan tanrılarının dağın başında buludların içində yaşadığına inanılır.  Mifologiyanın ən mühüm elementlərindən biri olan dağa hər il minlərlə ziyarətçi gəlir.

Ayers Rock (Uluru), Avstraliya

Ayers Rock Uluru Kata Tjuta Milli Parkının sərhədləri daxilində yerləşir.  YUNESKO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil olan Ayers qayasının hündürlüyü 348 metrdir.  Qayanı bu qədər əhəmiyyətli edən yerli xalqların əcdadları tərəfindən hazırlanmış kitabələr və qumdaşı monolit kurqanlarıdır.

7. Ağrı dağı, Türkiyə

Bir çox mənbələrdə Nuhun gəmisinin düşdüyü təpə kimi tanınan Ağrı dağı Türkiyənin ən hündür dağıdır.  Ermənilərin Ararat adlandırdıqları dağ da ermənilər üçün müqəddəs yerlərdən biridir.  2 fərqli zirvəsi olan Ağrı dağında 5137 metrlik Atatürk zirvəsi Böyük Ağrı, 3898 metrlik İnönü zirvəsi isə Kiçik Ağrı adlanır.

8. Kailaş dağı, Tibet

Buddizm, Hinduizm, Caynizm, Ayyavazhi və Bon dinləri üçün müqəddəs sayılan Kailaş dağı dünyada ən az ziyarət edilən yer kimi tanınır.  Dağa yaxın heç bir nöqtəyə nəqliyyat vasitəsi ilə çatmaması bir çox insanın bu çətin yoldan əvvəldən vaz keçməsinə səbəb olur.  6714 metrlik dağın ətrafındakı monastıra müqəddəs ruhlarını təmizləmək istəyənlərin gəlişi ilə ildə bir dəfə mərasim keçirildiyi dağın zəvvar olmaq istəyənlər üçün mənəvi əhəmiyyəti var.

Azərbaycanın dağları

Ölkəmizin yarıya qədərini dağlar tutur. Şimali Şərqdə yerləşən Böyük Qafqaz silsiləsində Baş Qafqaz ( Bazardüzü d 4466 m, Tufan d 4191m,), Yan silsilə  ( Şahdağ d 4243 m), Qovdağ ( Qovdağ d 2437 m) və Nialdağ ( Yelligədik d 2322 m) silsilələri ayrılır. Qərbdə yerləşən Kiçik Qafqaz dağlarında Qarabağ ( Böyük Kirs d 2725 m)  Murovdağ ( Gamış d 3724 m) Şahdağ ( Şahdağ d 2901 m), Şərqi Göyçə ( Keti d 3399 m) və Qarabağ yaylası

 ( Dəli dağ d 3616 m.) ayrılır.  Naxçıvan MR – də Zəngəzur ( Qapıçıq d 3904 m) və Dərələyəz ( Kükü d 3120 m) silsilələri yerləşir.  Cənubda İran ilə sərhəd boyu Talış dağları yüksəlir. ( Kömürgöy d 2493 m).  Dağlar Talış, Burovar və Peştəsər silsilələrindən ibarətdir.

Azərbaycanın ən yüksək zirvəsi  Baş Qafqaz silsiləsində yerləşən Bazardüzü zirvəsidir. Hündürlüyü 4466 m – dir.

Yazını dəyərləndir post
Back to top button